اربعین؛ بزرگ‌ترین شبکه خدمت‌رسانی مردمی جهان | نقش موکب‌ها و زائران

راز اربعین؛ بزرگ‌ترین شبکه خودجوش خدمت‌رسانی جهان چگونه شکل می‌گیرد؟

هر سال، در روزهای منتهی به اربعین، اتفاقی رخ می‌دهد که در نگاه اول شاید فقط یک مراسم مذهبی به نظر برسد؛ اما اگر کمی دقیق‌تر شویم، با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که در جهان امروز کمتر نمونه‌ای برای آن می‌توان یافت.

میلیون‌ها انسان از ملیت‌ها، زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون، بدون دعوت‌نامه رسمی، بدون اجبار و بدون دریافت هیچ پاداش مادی، در مسیری واحد گرد هم می‌آیند و در کنار آنان، میلیون‌ها نفر دیگر داوطلبانه تمام توان خود را برای خدمت به این جمعیت به کار می‌گیرند.

این همان چیزی است که اربعین را از یک اجتماع بزرگ فراتر می‌برد؛ اربعین، بزرگ‌ترین شبکه خودجوش خدمت‌رسانی جهان است.

خدمتی که با دستور آغاز نمی‌شود!

در بسیاری از رویدادهای بزرگ دنیا، نظم و خدمات بر پایه بودجه‌های کلان، قراردادهای رسمی و ساختارهای اداری شکل می‌گیرد. از مسابقات جهانی ورزش گرفته تا نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های بین‌المللی، همه چیز از ماه‌ها قبل برنامه‌ریزی و مدیریت می‌شود.

اما در اربعین، بخش بزرگی از خدمات از دل مردم می‌جوشد. خانواده‌ای خانه خود را به محل استراحت زائران تبدیل می‌کند. کشاورزی محصول یک سال زحمتش را برای پذیرایی هدیه می‌دهد. پزشکی ساعت‌ها بدون دریافت دستمزد به درمان زائران می‌پردازد. نوجوانی کفش زائران را واکس می‌زند و سالمندی لیوانی آب خنک به دست رهگذران می‌دهد.

هیچ‌کس آنان را مجبور نکرده است. انگیزه اصلی، احساس مسئولیت، محبت و باور دینی است؛ سرمایه‌ای که نه با پول خریدنی است و نه با بخشنامه ایجادشدنی.

سرمایه‌ای که در آمارها دیده نمی‌شود.

اقتصاددانان معمولاً درباره سرمایه مالی سخن می‌گویند، اما جامعه‌شناسان از نوع دیگری از سرمایه نیز نام می‌برند؛ «سرمایه اجتماعی». یعنی اعتماد، همکاری، همدلی و آمادگی مردم برای کمک به یکدیگر.

اربعین نمایشگاهی عظیم از همین سرمایه اجتماعی است. میلیون‌ها نفر به یکدیگر اعتماد می‌کنند. زائر، غذای خود را از فردی می‌گیرد که شاید هرگز او را دوباره نبیند. میزبان، امکانات خانه‌اش را در اختیار غریبه‌ای قرار می‌دهد که تنها نقطه مشترکشان، عشق به امام حسین(ع) است.

در دنیایی که بسیاری از روابط انسانی به قراردادهای حقوقی و ضمانت‌های قانونی وابسته شده‌اند، این سطح از اعتماد عمومی، پدیده‌ای کم‌نظیر است.

رقابت برای خدمت، نه برای منفعت

در بسیاری از عرصه‌های زندگی، انسان‌ها برای کسب سود بیشتر با یکدیگر رقابت می‌کنند؛ اما در اربعین، نوع دیگری از رقابت شکل می‌گیرد؛ رقابت برای خدمت.

گاهی چند موکب از یک زائر دعوت می‌کنند که مهمان آنان باشد. هر کدام تلاش می‌کنند غذای بهتری ارائه دهند، استراحت راحت‌تری فراهم کنند یا با احترام بیشتری پذیرایی کنند. این رقابت، برنده و بازنده ندارد؛ زیرا هدف، کسب درآمد نیست، بلکه کسب رضایت الهی و خدمت به زائران است. شاید همین تفاوت، مهم‌ترین راز ماندگاری فرهنگ موکب‌داری باشد.

مدیریتی که از دل مردم برمی‌آید.

یکی از پرسش‌هایی که ذهن بسیاری از پژوهشگران را درگیر کرده، این است که چگونه چنین جمعیت عظیمی، با وجود همه دشواری‌ها، هر سال سامان می‌یابد؟

پاسخ را نمی‌توان تنها در مدیریت رسمی جست‌وجو کرد. بخش مهمی از این نظم، حاصل مسئولیت‌پذیری مردم است. هر موکب وظیفه خود را می‌شناسد. هر خانواده سهمی برای خدمت قائل است. هزاران گروه داوطلب، بدون آنکه یکدیگر را بشناسند، شبکه‌ای گسترده از همکاری را شکل می‌دهند.

این همان الگویی است که در علوم اجتماعی از آن با عنوان «کنش جمعی» یاد می‌شود؛ زمانی که افراد، بدون اجبار بیرونی، برای تحقق یک هدف مشترک با یکدیگر همکاری می‌کنند.

بیشتر

پیاده‌روی اربعین؛ درسی برای جهان امروز

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری با بحران تنهایی، بی‌اعتمادی و فردگرایی روبه‌رو است. بسیاری از جوامع برای تقویت مشارکت اجتماعی، هزینه‌های سنگینی می‌پردازند، اما همچنان با کاهش سرمایه اجتماعی مواجه‌اند.

اربعین نشان می‌دهد که اگر انسان‌ها حول یک ارزش مشترک گرد هم آیند، می‌توانند شبکه‌ای از همکاری و همدلی ایجاد کنند که فراتر از مرزهای جغرافیایی و تفاوت‌های قومی و زبانی عمل کند.

شاید به همین دلیل است که بسیاری از کسانی که برای نخستین بار در این مراسم حضور پیدا می‌کنند، بیش از هر چیز از حجم محبت، ایثار و مهمان‌نوازی شگفت‌زده می‌شوند؛ ویژگی‌هایی که در گزارش‌های آماری قابل اندازه‌گیری نیستند، اما روح این اجتماع را شکل می‌دهند.

اربعین؛ روایتی از توانایی انسان برای نیکی

شاید بزرگ‌ترین پیام اربعین این نباشد که میلیون‌ها نفر پیاده راهی یک مقصد می‌شوند؛ بلکه این باشد که میلیون‌ها نفر هنوز باور دارند می‌توان بی‌چشمداشت به دیگری خدمت کرد.

در جهانی که اخبار آن بیشتر از جنگ، رقابت و منفعت‌طلبی پر شده است، اربعین هر سال روایتی متفاوت را پیش چشم ما می‌گذارد؛ روایتی از انسان‌هایی که نشان می‌دهند همکاری، ایثار و محبت، هنوز هم می‌تواند بزرگ‌ترین گردهمایی جهان را اداره کند.

شاید راز ماندگاری اربعین نیز همین باشد؛ اینکه پیش از آنکه یک راهپیمایی باشد، مدرسه‌ای برای تمرین انسانیت است.

بیشتر